B

• Bakgang

  Het hele proces van stoken, bakken en afkoelen dat het aardewerk in de oven ondergaat. Doorgaans was er sprake van twee bakgangen: de biscuitbrand en de gladbrand.

• Biscuit

  Eenmaal gebakken ongeglazuurd aardewerk.

• Biscuitbrand

  De eerste bakgang, waarbij het ongeglazuurde aardewerk wordt gebakken, met als resultaat het biscuit.

C

• Chamotte

  Vuurvaste klei die als ingrediënt van de aardewerkmassa zorgt voor een steviger scherf.

• Chinoiserie

  Het verwerken van aan de Chinese kunst ontleende motieven in de Europese kunst om daarmee een exotische, oosterse sfeer op te roepen. De Delftse plateelnijverheid heeft een belangrijke bijdrage aan deze mode geleverd. Dit komt niet alleen tot uiting in de toegepaste versieringsmotieven, maar ook in de in oosterse stijl uitgevoerde vormen.

• Craquelures

  (Haar)scheuren in het glazuur, veroorzaakt door een verschil in krimp tijdens de gladbrand tussen het glazuur en de scherf.

• Creamware

  Hard gebakken aardewerk met een crèmekleurige scherf, bedekt met een laag transparant loodglazuur.

D

• Draaier

  Vakman die voorwerpen op de draaischijf maakt.

E

• Eierschaalporselein

  Porselein met een zeer dunne wand.

• Email

  Glasachtig (ondoorzichtig of transparant) pigment dat is gekleurd met metaaloxides.

• Engobe

  Dunne laag gekleurde klei waarmee een keramisch voorwerp minder poreus wordt en tevens een fraaier uiterlijk krijgt.

• Entredeux aardewerk

  Aardewerk dat tijdens het bakproces (kleine) onvolkomenheden heeft opgelopen. De term wordt bijvoorbeeld door Paape gehanteerd in zijn publicatie De Plateelbakker of Delftsch aardewerkmaaker (1794).

F

• Fabrieksmerk

  Merk waarmee de productieplaats (plateelbakkerij) wordt aangegeven. In het merk is de naam van de plateelbakkerij, of de naam van een eigenaar of beheerder verwerkt. Daarnaast werden ook figuratieve merken gebruikt.

• Faience

  Voorwerpen van aardewerk met een dunne scherf die volledig zijn overtrokken met een (meestal) witte, dekkende laag tinglazuur. De voorwerpen hebben een gladde voorkant. Op de onderkant zijn de afdrukken zichtbaar van de pennen waarop de objecten tijdens de bakgang in de kokers rusten.

• Familles

  Geëmailleerd Chinees porselein wordt onderverdeeld in verschillende kleurfamilies, namelijk vert (groen), rose (roze), noir (zwart) en jaune (geel). Deze onderverdeling werd in de negentiende eeuw gemaakt.

G

• Gladbrand

  De tweede bakgang ter vasthechting van de opgebrachte glazuurlaag bij een temperatuur van circa 1000 ºC. Ter voorkoming van het aan elkaar bakken, mogen de voorwerpen tijdens dit proces niet met elkaar in aanraking komen.

• Glazuur

  Glasachtige laag op keramiek.

• Goudschilderoven

  Kleine plateelbakkersoven waarmee kleinere partijen aardewerk kunnen worden gebakken. Enkele goudschilders hadden dergelijke ovens in huis, vermoedelijk om daarmee het met goud gedecoreerde aardewerk volgens de kleinvuurtechniek te kunnen afbakken.

• Grootvuurtechniek

  Het bakproces waarbij de voorwerpen bij een temperatuur van circa 1000 ºC worden gebakken.

H

• Huid

  Het oppervlak van een keramisch voorwerp.

K

• Kakiemon en imari porselein

  Typen Japans porselein waarvan de decoratie in Delft werd nagebootst. Het veelkleurige Kakiemon (genoemd naar een pottenbakkersfamilie) en het in blauw, rood en goud gekleurde Imari (genoemd naar de havenplaats Imari) deden omstreeks de jaren tachtig van de zeventiende eeuw hun intrede op de Hollandse markt.

• Kangxiporselein

  (Chinees) porselein: tijdens de Kangixdynastie (1662-1722) ontstond het Kangxiporselein met bijvoorbeeld zijn karakteristieke vrouwenfiguren (Lange Lijzen). In deze periode werd naast blauw-wit ook polychroom goed gemaakt dat eveneens deel uitmaakte van het Qianlongporselein (1736-1795).

• Kleinvuurtechniek

  Het bakproces dat bij een temperatuur van circa 600º C plaatsvindt. Dit gebeurde doorgaans in kleine ovens, ook wel aangeduid als goudschilderovens.

• Koker

  Een cilindervormige, aardewerken cassette waarin aardewerk kan worden gebakken. De verschillende lagen aardewerk rusten op aardewerken, driehoekige pennen die door de wand van de koker worden gestoken. Om het aardewerk in de koker tegen de rookgassen van de oven te beschermen, is de koker tijdens de bakgang aan de onder- en bovenzijde afgesloten door een tegel.

• Kraakporselein

  (Chinees) porselein (zo genoemd naar caracca, het Portugese woord voor de schepen waarmee het porselein uit China werd vervoerd) dat werd vervaardigd tijdens keizer Wanli (1573-1619) en diens opvolgers tot aan de val van de Mingdynastie in 1644. De kenmerkende blauwe versiering is in vakken verdeeld en op een witte ondergrond aangebracht.

• Kristalglazuur

  Glazuur met kristallen in het oppervlak. Deze kristallen kunnen ontstaan door een zeer geleidelijke afkoeling.

• Kwaarten

  Het aanbrengen van een doorzichtige laag loodglazuur (kwaart genoemd) op het voorwerp ter verhoging van zijn glans.

L

• Loodglazuur

  Een transparant, hoofdzakelijk uit loodoxide bestaande glazuur.

• Loopglazuur

  Glazuur met een laag smeltpunt dat gaat uitlopen tijdens de gladbrand. Loopglazuren worden aangebracht op een glazuur met een hoger smeltpunt.

• Lusterglazuur

  Glazuur met een metaalglans, verkregen door de toevoeging van metaaloxydes.

M

• Majolica

  Aardewerk dat aan de voorzijde van een dekkende laag tinglazuur is voorzien en aan de achterzijde van doorzichtig loodglazuur. Door het gebruik van proenen bij het bakproces zijn op het oppervlak de kenmerkende proenafdrukken zichtbaar.

• Majolicanijverheid

  De nijverheid waarin het majolica werd geproduceerd. Deze nijverheid werd in de zestiende eeuw door Zuid-Europese majolicabakkers in noordwest Europa geïntroduceerd.

• Meesterteken

  Een doorgaans door het gilde verplicht gesteld merk dat een meester van het gilde op een in zijn werkplaats vervaardigd product stelde, waarmee de herkomst van een product kon worden vastgesteld. Vooral in de zilver- en goudnijverheid werden meestertekens gebruikt.

• Mergel

  Door aan het kleimengsel de mergelsoort Doornikse aarde toe te voegen, kreeg het voorwerp een lichtgele scherf.

• Monochroom

  Decoratie in één kleursoort.

O

• Overgangsporselein

  Chinees) porselein dat werd geproduceerd in de periode van de overgang van de Ming naar de Qingdynastie (1644-1662). Dit blauwwitte porselein kent een versiering van onder meer doorlopende, verhalende taferelen.

P

• Pâte-sur-pâte

  Decoratie op porselein met half-vloeibare, (witte) porseleinslib die gekleurd kan worden met metaaloxyden.

• Plateelbakker

  Producent van tinglazuuraardewerk waartoe zowel majolica als faience behoren.

• Plateelbakkerij

  Productieplaats van tinglazuuraardewerk.

• Plateelschilder

  Een schilder die speciaal is opgeleid om aardewerk te beschilderen.

• Platgoed

  Verzamelnaam voor platte voorwerpen als borden en schotels, dit in tegenstelling tot staand goed.

• Polychroom

  Decoratie in meerdere kleursoorten.

• Porceleynbacker

  De contemporaine aanduiding in Delft voor een producent van de op porselein lijkende faience.

• Porselein

  Keramiek met een niet-poreuze, harde scherf die ontstaat bij een baktemperatuur van circa 1300-1500ºC.

• Porseleinaarde

  (Kaolien of chinese klei). De onmisbare grondsoort voor het vervaardigen van porselein.

• Proen

  Driehoekige steuntjes van keramiek die bij het bakproces tussen de majolica voorwerpen werden geplaatst om te voorkomen dat de geglazuurde stukken aan elkaar zouden bakken.

• Proenafdruk

  Oneffenheden op de voorzijde van majolica die worden veroorzaakt door de proenen waarop de voorwerpen tijdens het bakken rusten.

R

• Reducerend stoken

  Het afsluiten van de zuurstoftoevoer tijdens de gladbrand (bij een relatief hoge temperatuur), waarbij kleurvariaties en structuureffecten ontstaan.

S

• Scherf

  De aanduiding voor gebakken klei die niet geglazuurd is noch geëmailleerd.

• Schoon aardewerk

  Het kant-en-klare onbeschadigde product, in tegenstelling tot het entredeux of wrak goed.

• Sectielaardewerk

  Aardewerk waarbij voegverbindingen de hoofdlijnen van de tekening volgen, te vergelijken met glas-in-loodramen.

• Sgrafitto

  Techniek waarbij de decoratie in de huid (met een engobe) van een keramisch voorwerp wordt gekrast.

• Signatuur

  De op een kunst- of kunstnijverheidsvoorwerp aangebrachte handtekening van de feitelijke maker.

• Sinterengobe

  Vermenging van een engobe met een glasachtige stof, bedoeld om een keramisch voorwerp een glazuurachtige glans te geven.

• Spons

  Blad met een uitgestoken contourtekening van een decoratie die met houtskoolpoeder kan worden overgebracht op een keramisch voorwerp.

• Steengoed

  Harde, niet-poreuze keramieksoort.

T

• Tinglazuur

  Een witte, dekkende glazuur met tinoxide, vroeger doorgaans ‘wit’ genoemd.

• Tinglazuurbad

  Kuip met tinglazuur waarin de eenmaal gebakken goederen (biscuit) werden ondergedompeld teneinde een volledig wit oppervlak te verkrijgen. Hierin kon de plateelschilder vervolgens een decoratie aanbrengen.

• Transferprint

  Techniek (ook wel calqueertechniek) waarbij een decoratie met behulp van geprepareerd papier op een keramisch voorwerp kan worden gebakken.

W

• Wrak aardewerk

  Aardewerk dat door onvolkomenheden van aanzienlijk mindere kwaliteit is dan bedoeld. Zie ook: entredeux aardewerk.